Türk Lisan Kurumu’nun 2025 yılı için “Yılın Kelimesi” olarak belirlediği “dijital vicdan”, dijitalleşmenin insanın ahlaki muhakemesi üzerindeki tesirlerini tekrar gündeme taşıdı. Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, dijital vicdanın ruhsal ve nörobilimsel boyutlarına dikkat çekerek değerli değerlendirmelerde bulundu.
Prof. Dr. Tarhan, vicdanın soyut bir kavram olmadığını vurgulayarak, “Vicdanın beyinde karşılığı var. Ahlaki akıl yürütme süreçleri bununla bağlantılıdır. Dijitalleşme bu süreçleri etkiliyor” dedi.
Algoritmik vicdan…
“Dijital vicdan” kavramının, tıpkı vakitte “algoritmik vicdan” olarak da okunabileceğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Algoritmalar, neye üzüleceğimizi, neyi seveceğimizi, nerede adil olup olmayacağımızı belirleme eğilimindedir. Bu da fark edilmeden dijital vicdan tuzakları oluşturur” tabirlerini kullandı.
Hız, derin niyetin önüne geçtiğinde vicdan yanılgı yapar!
Vicdanın sağlıklı çalışabilmesi için derin niyet ile süratli fikir ortasında istikrar kurulması gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “Vicdan derin fikir ister tefekkür ister vakte muhtaçlık duyar. Sürat, derinliğin önüne geçtiğinde yanılgı başlar; derinlik büsbütün devre dışı kaldığında ise vicdan kullanılmaz” diye konuştu.
Prof. Dr. Tarhan, dijital vicdanın ustalıkla yönetilmesi gereken zihinsel bir marifet olduğunu da tabir ederek, “Dijital vicdan tıpkı bir otomobil kullanır üzere ustalıkla yönetilmesi gelen ruhumuzun, zihnimizin bir kesimidir.” sözünde bulundu.
Vicdan doğuştan bir potansiyeldir, tarafını eğitim belirler
Vicdanın çekirdek halinde doğuştan geldiğini fakat tarafının etrafla şekillendiğini söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Vicdan genetik bir taslak olarak vardır. İyicil ya da kötücül istikamette gelişmesi eğitim ve toplumsal öğrenmelerle olur. Öteki canlılarda vicdan kavramı yoktur” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, beynin önem ve öncelik ağı olarak isimlendirilen yapısının vicdanla direkt bağlantılı olduğunu belirterek, “İnsan hayal dünyasında neye sevgi, vakit ve güç yatırımı yapıyorsa vicdanın öncelik sıralaması da buna nazaran şekillenir. Bu ağın temelleri ailede atılır, 15 yaşından sonra kişi vicdanının idaresinden kendisi sorumludur. 15 yaşından sonra güzel, makus, hakikat, yanlış, hoş, berbat, yararlı, yararsız, adil, adil değil, merhametli, merhametli değilim stilindeki kararları verirken kişi burada kendi özgür iradesiyle yaptığı hareketlerden sorumludur. Artık vicdanın idaresi o kişidedir.” sözlerini kullandı.
Sessiz kalmak dijital bir cürüm haline gelebilir
Dijital ortamda sessiz kalmanın da bir sorumluluk alanı oluşturduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “aktif tembellik” kavramına dikkat çekti. Prof. Dr. Tarhan, “Kişi araştırması gereken bir hususta, derin düşünmeden süratlice onaylıyor ya da reddediyorsa bu etkin tembelliktir. Dijitalleşmenin sürat tuzağı vicdani kusurlara yol açıyor. Dijitalleşme çağında insan bu husus beni üzer mi, üzmez mi demiyor. Yanlış bir karar veriyor, sonra üzülüyor. Dijital tuzaklara çarçabuk düşüyor. Sonradan pişman olacağı şeyleri çokça yapıyor. Görünürlük paradoksuna düşüyor. Görünür olmak hoştur diyor. Aslında bu bir paradoks.” halinde konuştu.
Bu durumun bireyleri görünürlük dileğine sürüklediğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “Algoritmalar bize görünür olmayı hoş gösteriyor fakat bu, vicdanı zayıflatabiliyor” diye konuştu.
Algoritma şeffaflığı etik bir zorunluluktur
Prof. Dr. Tarhan, yapay zekâ ve dijital platformlarda açıklanabilir yapay zekâ (XAI) uygulamalarının etik bir gereklilik haline geldiğini vurgulayarak, “Şeffaf algoritmalar olmazsa beşerler yankı odalarına hapsedilir. Kişi yalnızca kendisine sunulan görüşlerle meşgul olur” dedi.
Ekran gerisinde da sorumluyuz
Ekranın kullanıcıya ruhsal bir “görünmezlik pelerini” sunduğunu söz eden Prof. Dr. Tarhan, bunun vicdanı devre dışı bırakabildiğini söyledi.
Prof. Dr. Tarhan, “Dijital dünya, görünmezlik pelerini ile bireye yanılgı yaptırıyor. İnsan kendini görünmez sanınca karşısındakini bir insan değil, bir obje üzere görmeye başlıyor. Bu bilhassa 15–22 yaş ortası bireyleri daha kolay etkiliyor” diye konuştu.
Dijital araçlarda liderliğin kullanıcıda olması gerektiğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Yapay zekânın önderi siz olursanız onu yönetirsiniz. Objesi olursanız vicdanınızı ona teslim edersiniz” sözlerini kullandı.
Dijital linç global vicdanı zedeliyor
Dijital vicdanın en tehlikeli alanlarından birinin dijital linç olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan,
“Klavye şövalyeleri, organize troll kümeleriyle insanların prestijini sistemli halde yok edebiliyor” dedi.
Dijital dünyada her davranışın iz bıraktığını hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, “Yaptığınız bir paylaşım 5–10 yıl sonra karşınıza çıkabilir. Unutulma hakkı tartışılsa da dijital izler kolay silinmez” ikazında bulundu.
Akıl ve kalp birlikte çalışırsa vicdan olur
Prof. Dr. Tarhan, dijital dünyada sağlıklı bir vicdan için temel ilkeyi “Dur, düşün, sonra dijital dünyayı kullan. Akıl ve kalp birlikte çalıştığında vicdan ortaya çıkar. Yalnızca his da yalnızca akıl da kâfi değildir.” diye açıklayarak, kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı